Herb Powiatu Ostrowskiego

Osadnictwo

Z dziejów osadnictwa (cz. I)

 


Narzędzie uniwersalne z poroża jelenia, kultura ceramiki sznurowej z epoki brązu. Znalazł Jan Umowski w 1973 r.

 


Typowe popielnice z cmentarzyska kultury łużyckiej w Kamiance Nadbużnej.

 


Pieczęć woskowa księcia Janusza I

 

 


Zabytki znalezione w Rostkach w grobie z okresu wpływów rzymskich


Osadnictwo jest to tworzenie na obszarze zajmowanym przez grupy ludzkie punktów będących ich osiedlami i miejscami działalności gospodarczej.
Omówiona będzie historia osad na terenie powiatu ostrowskiego od czasów najdawniejszych do drugiej wojny światowej. Rozszerzone zostaną zagadnienia dotyczące Ostrowi Mazowieckiej Mało zadowalający stan badań tego terenu skłania do stosowania odniesień do innych części Mazowsza, lepiej poznanych. Przed około 12 000 lat ostatnie (czwarte) zlodowacenie plejstoceńskie zanika pod wpływem ocieplania się klimatu. Wytopione z lodowca skały: głazy, gliny, gliny piaszczyste, piaski gliniaste, żwiry utworzyły tu formy polodowcowe moren czołowych (Czerwony Bór, Prosienica), moren dennych (na wschód od Ostrowi M.) i wielki sandr (na zachód od Ostrowi aż po Wyszków i Pułtusk).
W holocenie następowało (i trwa do dziś) niwelowanie wzniesień i wypełnianie zagłębień terenu. Ukształtowała się sieć rzeczna w pradolinach wyciętych przez wody topniejącego lodowca (np. Bug i Narew). Większość terenu obecnego powiatu ostrowskiego leży na wysokościach 110 - 120 m n.p.m. W miarę ocieplania się klimatu pojawia się szata roślinna od subarktycznej po typową dla dzisiejszej - lasów sfery umiarkowanej. W obniżeniach terenu występowały jeziorka (oczka) rozlewiska i bagna stopniowo zanikające.
Z upływem tysiącleci i wieków na obszary Polski i Mazowsza napływała ludność ze wszystkich kierunków geograficznych. W czasie występowania roślinności tundrowej (10500 do 9000 lat): porosty, mchy, karłowate drzewa, i bytowania: mamutów, włochatych nosorożców, wołów piżmowych, roślinożernych niedźwiedzi, licznych stad reniferów, zajęcy bielaków, wkroczyły z południa schyłkowo-paleolityczne grupy koczowniczych myśliwych. Ślady ich bytowania potwierdza stanowisko archeologiczne w Świdrach Wielkich k. Otwocka i mniej pewne z Rasztowa w gminie Klembów. Podobne eksponaty (skupiska rogów i kości) znalezione koło Ełku i nad jeziorem Onega wskazują kierunek wędrówek. Przed około 10000 lat następuje dalsze ocieplenie klimatu. Teren Mazowsza pokryły lasy o składzie drzew podobnym do znanych ze średniowiecza. Z zachodu napływała i zajmowała przez dalsze około 1500 lat ludność mezolityczna o kulturze zbieracko - łowieckiej, której ślady obozowiska stwierdzono w Stawinodze, gmina Zatory. Około 8500 lat temu przybyli ze wschodu myśliwi o cechach antropologicznych, laponoidalnych (grób w Janisławicach). Stanowisk archeologicznych tej kultury zwanej janisławicką jest kilkanaście, głównie w dolinie Bugu (Kamieńczyk, Rybienko), ale też w Ostrołęce, Różanie i Myszyńcu. Przed około 5000 lat pojawiają się grupy kultur neolitycznych przybyłe znad Dunaju, znające nową formę wykorzystania środowiska naturalnego - rolnictwo. Do osiadłego trybu życia wybierali żyzne gleby. Podstawę określenia czasu bytowania poszczególnych grup, kultur neolitycznych, stanowi analiza składu gliny, grubości ścian i kształtów naczyń glinianych używanych do celów gospodarczych i urn do pochówków ciałopalnych. Obecność pierwszych przybyszów w głębi Międzyrzecza Łomżyńskiego była znikoma (kultura wstęgowa). W Trzciance znaleziono siekierkę z piaskowca, a większe ślady bytowania w Borkach k. Mińska Maz.
Większe grupy hodowców i rolników zaczęły napływać z Kujaw od ok. 4500 lat (kultura pucharów lejkowatych) i zajmować tereny na południowym brzegu Bugu.
Po raz pierwszy większość omawianego obszaru objęta została penetracją ludności zajmującej się głównie hodowlą bydła, koni, trzody, owiec, kóz (kultura amfor kulistych). Również z tego okresu (ok. 4000 lat) pochodzi znaleziona w Ostrowi siekiera z krzemienia pasiastego i topór kamienny w żwirowisku Gumowo. Groby szkieletowe z obstawą z kamienia znane są z kilku stanowisk położonych na południe od Bugu i na północ od Narwi. Występują pochówki zwierzęce poświadczające ich kult.
Ostatnia kultura neolitu (ceramiki sznurowej) pojawiła się przed ok. 4000 lat. Powstała w Azji Środkowej rozprzestrzeniła się prawie w całej Europie. Podstawą bytu była wówczas hodowla bydła. Używano konia do jazdy wierzchem. O rozwiniętym w tej społeczności kulcie przodków świadczą chronione nasypami kurhanów grobowce z darami dla zmarłych.
Nietrwałość osad i mała ilość zabytków świadczą o koczowniczym trybie życia tych ludzi. W Nurze znaleziono topór rogowy, grocik krzemienny i ułamki naczyń. Bogatsze znaleziska wystąpiły w gminach: Wyszków, Dąbrówka i Klembów.
Epoka brązu trwała przez ok. 1000 lat (3700-2700 lat wstecz). Trwający dotychczas klimat ustąpił chłodniejszemu i bardziej suchemu. W starszym okresie brązu dalej bytowały na naszych terenach grupy o kulturze schyłkowo - neolitycznej. Nowa fala osadników przybyła 300 lat od początku tej epoki i bytowała przez ok. dwa stulecia. Byli to hodowcy (plemiona trzcinieckie) napływający z południa. Nie zakładali trwałych osad. Ślady ich bytowania (skorupy naczyń) stwierdzono na piaszczystych wydmach Bugu - w Nurze i Zuzeli. Wyrobów z brązu w zasadzie nie znali.
Kultura łużycka trwała nieprzerwanie do ok. 2500 lat temu. Grupy ludności łużyckiej pod wpływem środowiska naturalnego i dawnych mieszkańców osiągały różne stopnie rozwoju. Jedna z nich żyła w międzyrzeczu Bugu i Narwi do schyłku epoki brązu i aż do końca halsztatu (wczesnego okresu żelaza), niewiele się zmieniając. Wschodni zasięg tej kultury wyznacza linia Bugu. Zasięgi obszarów zamieszkanych przez poszczególne grupy zmieniały się powodując przemieszanie etniczne z tubylcami. Obszar ten charakteryzował się archaicznym systemem gospodarki rolniczo-hodowlanej z dużym udziałem łowiectwa i zbieractwa. W kulturze tej upowszechnił się całkowicie zwyczaj ciałopalenia zmarłych i pochówku prochów w glinianych popielnicach lub grobach jamowych na cmentarzach bez bruków i obstaw kamiennych. Ludność mieszkała w pobliżu cieków wodnych w budowlach o konstrukcji słupowej, ścianach plecionych i oblepianych gliną z wewnętrznym paleniskiem zagłębionym w ziemi. Dokumentacja archeologiczna tego okresu jest ciekawa. Na tarasie nadzalewowym rzeki Bug odkryto i przebadano zespół osadniczy dwóch osad - w Kamionce i Kossakach i dwóch cmentarzysk w Kamionce (150 grobów) i Nurze Kolonii (z lat 3100-2900). Reliktami pobytu grup ludności tej kultury są skupiska ceramiki w Kossakach, Ślepowronach, Obrytem, Zuzeli, Glinie, Brzostowej. Na północ od Narwi odkryto osadę w Krasnosielcu, a cmentarzyska w Drążdżewie i Krajewie Baciorkach.
Przez kolejne 1900 lat trwała epoka żelaza, od 650r. p.n.e. do 1250r. n.e., dzieląca się na 5, coraz lepiej poznanych, okresów.
Po odejściu (wypędzeniu) plemion łużyckich na przestrzeni 200-300 lat osadnictwo zanika, występują tylko pobyty penetracyjne.
Osadnictwo harsztackie występowało na Podlasiu i nad środkową Wisłą, na naszym terenie jest ono trudne do udokumentowania archeologicznego.
W okresie lateńskim ślady osad plemion kultury grobów podkloszowych są u nas bardzo rzadkie, poświadczone znaleziskami powierzchownymi skorup naczyń glinianych, cechujących się chropowaceniem ścianek w Łęgu Nurskim, Broku-Zamościu i Brańszczyku. Istnieje pogląd, że nastąpił rozpad dużych grup plemiennych na rodzinne, bardzo rozproszone i nie pozostawiające wielu śladów bytności.
Najmłodszy okres lateński trwał od 125 r. p.n.e. do początku nowej ery. Przybyli wówczas z południowej Europy Celtowie na tereny Małopolski i Śląska. Przynieśli ze sobą znajomość obróbki żelaza, wprowadzili postęp w rolnictwie (radlice, kosy) oraz w gospodarstwie domowym (koła obrotowe garncarskie, żarna). Pod ich wpływem powstała przed ok. 2100 laty kultura przeworska. W wędrówkach i wyprawach zbrojnych plemiona te zajęły niemal całą Polskę. Międzyrzecze Bugu i Narwi uważane jest za obszar rozrzedzonego osadnictwa przeworskiego. Osady zakładali też nad małymi rzekami, jak Brok i Orz. Grupy przeworskie istniały w niektórych miejscach przez kilkaset lat. Badania powierzchniowe i ocena znalezisk luźnych pozwalają na lokalizację osad z tego okresu wzdłuż Bugu w Nurze Koloni, Łęgu Nurskim, Ołtarzach G., Zuzeli, Tuchlinie oraz nad rzeką Brok: w Orle i Zamościu, nad rzeką Orz: w Gniazdowie (I w p.n.e. do III w n.e.) i Rogowie F. (aż do IV w n.e.)
Znalezione w 1977r. w czasie kopania fundamentów pod dom przy ulicy Żale w Ostrowi Maz. dwa groty żelazne i imacz do tarczy zostały przekazane (przez piszącego ten tekst) do muzeum archeologicznego w Warszawie. W piśmie z podziękowaniem napisano: znaleziska żelazne, których wiek określa się na około 1800 lat czyli I i II w. n.e., "pochodzą prawdopodobnie z cmentarzyska ciałopalnego z okresu wpływów rzymskich". Zapowiedź przeprowadzenia badań sondażowych nie została dotychczas zrealizowana ze szkodą dla znajomości pradziejów naszego miasta.
Strefa zagęszczonego występowania stanowisk archeologicznych przypisywanych ludności kultury przeworskiej znajduje się pomiędzy Orzycem a Wkrą. Potwierdza to występowanie typowych grobów ciałopalnych, starszych jamowych a następnie popielnicowych (z licznymi darami broni). Podstawę bytowania ludności stanowiło rolnictwo i hodowla. Wzrastało znaczenie handlu. Za produkty rolnicze i leśne otrzymywano artykuły luksusowe i monety z prowincji rzymskich. W wyniku przemieszania etnicznego i zmian w gospodarce oraz kulturze osadnictwo mazowieckie stało się w końcu II i III w. n.e. jeszcze bardziej różnorodne.
Ze skandynawskiego kręgu kultur germańskich wyruszyły w II i III w. n.e. plemiona Gotów i Gepidów na wielką wędrówkę przez Pomorze Północne, Mazowsze aż nad morze Czarne, gdzie powstało ich państwo ostrogodzkie.
Nastąpiło kolejne wymieszanie etniczne przybyszów z autochtonami, dawne punkty osadnicze pozostały. Ślady symbiozy ludności autochtonicznej i godzkiej występują na cmentarzach w Brulinie Koskach i Nurze. Odkryto tam groby popielnicowe (z żelaza, brązu, szkła, srebra, złota) oraz szkieletowe - pochówki typowe dla plemion germańskich.
W V w. n.e. ziemie Północnego Mazowsza pustoszały jako rezultat dużych przemieszczeń zwanych "wędrówkami ludów".
Dotychczas nie stwierdzono u nas osadnictwa z VI i VII w. n.e. Ślady bytowania w tym czasie nowych osadników (Słowian) znaleziono koło Płocka i Sokołowa Podlaskiego. Dorzecze środkowej Wisły zajęte zostało przez plemię zachodniosłowiańskie - przodków późniejszych Mazowszan - a środkowy Bug wschodniosłowiańskie. Na północ od osad słowiańskich aż po Bałtyk występowali: Prusowie, Jadźwingowie i Litwini. Od VIII w n.e. następuje przyspieszenie rozwoju społecznego - ustroju plemiennego, a następnie społeczeństwa wielkoplemiennego, które weszło w połowie X w. w skład monarchii Piastów. Rozpoczął się okres, w którym Mazowsze widzimy na tle wydarzeń o znaczeniu państwowym. Od początku X w. występuje nasilona migracja z bardziej zaludnionych rejonów - Płocka i Ciechanowa na południe wzdłuż Orzyca. Wędrowcy przekraczają Narew i docierają do Bugu. Nowe osadnictwo powstaje wokół grodów i gródków, które obsadzone są wojami strzegącymi granic państwa. Od XI w. występowało osadnictwo rycerzy - władyków. Dogodne warunki zdobycia ziemi zachęcały do osadnictwa włościan.
Mazowieckie osadnictwo XI-XII w. miało początkowo charakter wyspowy najczęściej nad dolinami rzek, rzeczek i powoli rozszerzało się na tereny puszczańskie. Występowały dwa obszary skupisk osadniczych: Płock i okolice po Wyszogród - Pułtusk (Mazowsze Płockie) i pas ciągnący od Błonia przez Grójec do Czerska (M. Czerskie).
Z tych ośrodków szły od XI w. migracje w kierunkach północnym i północno-wschodnim, powodowane przeludnieniem niewielkich terenów o lepszych glebach. Zaludnienie zwiększył napływ zbiegów z innych części Polski po 1047r. (powstanie ludowe).
Leśno-bagienne środowisko geograficzne wpłynęło na rodzaj i rozmieszczenie osad. Znane obecnie stanowiska z XI-XIII w. są zapewne częścią wtedy istniejących, zwykle jednodworczych, śródleśnych. Otwarte osady istniały wówczas w Brulino - Koskach. Kamiance Nadb., Strękowie, Zuzeli, a nad Orzem w Gniazdowie i Lubotyniu. W Świerzach-Chmielewie w XI-XII w. istniało Grodzisko i 3 osady przygrodowe. Mieszkańcy tych osad zajmowali się uprawą roli i hodowlą (szczególnie bydła) na polanach leśnych i na terenach po wytrzebionych lasach. Nowością było hutnictwo żelaza z lokalnych rud darniowych (Kamionka, Lubotyń, Zuzela - powód nazwy osady). Wznoszenie fortyfikacji (grodów) jest wyrazem konieczności zabezpieczenia życia i mienia grupy ludzkiej przed jej wrogami. Rozmieszczenie grodów informuje o gęstości zaludnienia obrońców i napastników. Na terenie byłego województwa ostrołęckiego brak jest grodów datowanych na wiek VII-X. Istniały wówczas grody mało plemienne na Starym Mazowszu, m.in. w Radzikowie, Szeligach, Proboszczowicach, Wyszogrodzie. Wiek XI i XII były w Polsce okresem najwyższego znaczenia i liczby grodów, które obsadzano zbrojnymi drużynami w celach obronnych, przeprowadzania wypraw i zebrania należnych panującemu danin. Zbrojni strzegli od nieprzyjaciół, zapewniali bezpieczeństwo na szlakach handlowych, przeprawach i komorach celnych.
Grody były ośrodkami krzewienia religii katolickiej. Z systemu grodowego wykształcił się w XVIII w. podział na kasztelanie. O istnieniu grodów informują aktualnie występujące w terenie zawały ziemne (grodziska) i wyniki prowadzonych tam badań archeologicznych. Cennym uzupełnieniem są źródła historyczne pisane. Kluczową rolę dla naszego terenu spełniły: grody graniczne w Wiźnie (od XI w.) nad Narwią, w Święcku (od XII w.) i nad Brokiem. Rzeki Narew strzegły grody w Ostrołęce (XII do poł. XIV w.), w Łomży (od XII w.), Nowogrodzie (od XI w.) i Pułtusku (od XI w.). Wzdłuż dolnego Bugu były grody w Broku (XII w.) i w Brańsku (XII w.). W Czersku nad Wisłą Konrad I ok. 1220r. ukończył gród murowany. W środku Międzyrzecza Łomżyńskiego był duży gród - dziś Grodzisk k. Czerwina - funkcjonujący X-XI w. i w Świerżach -Chmielewie nad Orzem (XI- XII w.). Do dalszej oceny zakwalifikowano stwierdzone wały w Skłodach Stachach gm. Zaręby, Podbielu i Wiśniewie.
Od czasu utworzenia organizmu państwowego panujący uważali ziemię za swą wyłączną własność. Dysponowali nią wg własnego uznania, czyniąc darowizny wobec osób świeckich czy duchowieństwa i oddając ziemię w dzierżawę, zastawy, zamiany.
Od początku XIII w. do 1526r. nasz teren podlegał władzy udzielnych książąt mazowieckich Z biegiem lat wytworzyły się różne formy władania ziemią: książęca, kościelna, szlachecka, wpływające na intensywność osadnictwa. Dokumentem wydanym w 1235 roku dla biskupa płockiego książę Mazowiecki Konrad I (1207-1247) potwierdził (wcześniejsze królewskie) nadanie wieczyste duchowieństwu tej diecezji rozległych obszarów Mazowsza wraz z 4 grodami i wsiami.
Gród Pułtuski z 50. wsiami za Narwią, 12. w widłach Bugu i Narwi (m.in.: Popowo, Zambski, Kleszewo, Obryte, Gródek, Komorowo, Pniewo, Psary, Gładczyn, Bartodzieje, Drwały). Gród Brańsk z 8. wsiami (m.in.: Brańszczyk (Wyszków, Długosiodło, Bielino). Gród Brok - 18 wsi (m.in.: Chmielewo, Nieskarze, Nagoszewo, Małkinia, Udrzyn, Tuchlin) Gród Święcki - 41 wsi (m.in.: Przeździecko, Szumowo, Brańczewo, Koskowo, Kosewo, Lubotyń). Dobra biskupie rozciągały się od Pułtuska, Wyszkowa na zachodzie, po Brok - Ostrów, aż po Andrzejewo, Pęchratkę. W okolicy Ostrowi były one podzielone dobrami książęcymi. Na północ od dóbr biskupich do Narwi i na wschód do Nurca występowało osadnictwo rycerskie, lokowane przez książąt jako zapora obronna przed coraz groźniejszymi sąsiadami.
Grody i całe osadnictwo wiejskie uległy prawie całkowitemu zniszczeniu w czasie najazdów pruskich, litewskich, jaćwieskich i ruskich, idących w głąb Mazowsza i Polski. Zajęty bratobójczymi walkami o koronę królewską Konrad Mazowiecki dopuścił do zniszczenia prawobrzeżnego Mazowsza. Bezradny wobec Prusów, sprowadził krzyżaków (1228r.) powodując konieczność 300-letniego zmagania się całej Polski z tym nowym wrogiem. Najtragiczniejsze były najazdy (coroczne) w latach 1258-63. Spustoszenia dokonywali w następnych latach Litwini, napadając na mazowiecką ziemię.
Po śmierci Ziemowita III władającego 40 lat (długo i dobrze) całym Mazowszem nastąpił w 1381r. jego podział między synów. Ziemowit IV bierze Płockie i Rawskie, Janusz I Czerskie i Warszawskie. Księstwo Janusza było większe terytorialnie, lecz bardziej zniszczone najazdami i w przeszłości niezagospodarowane (ziemie łomżyńska i nurska). Jan Długosz na kartach swej kroniki zapisał: "Księstwo swoje na ów czas płonne i żadnego nie przynoszące pożytku do kwitnącego stanu przyprowadził, Miasta i wsie lokował na nowym prawie chełmińskim - za czynsz pobierał pieniądze na miejsce danin w naturze." Prawo chełmińskie otrzymały 24 miasta, a wśród nich: Czersk 1383r, Ciechanów 1400r., Różan 1403r., Łomża 1418r., Maków 1421r., Ostrołęka 1427r., Kamieniec 1428r.
Prawo chełmińskie przekazywało pełnię władzy wykonawczej i sądowniczej w miastach wójtom i ławnikom sądowym. Ludność miast została uniezależniona od sądów ziemskich - książęcych. Samorządność miast wzrosła w następnych dziesięcioleciach XV w. wraz z powstaniem rad miejskich. Funkcje wójta z czasem przechodzą na burmistrza i rajców.
Przywileje lokacyjne dawały miastom możliwość egzystencji gospodarczej. Członkowie powstającej gminy miejskiej otrzymywali od 50 do 100 włók ziemi zwolnionej od podatku przez pierwszych 10 lat. Podstawową bazą ekonomiczną nowo powstających miast było rolnictwo. Z należących do miast lasów użytkowano drewno na budowę i opał. Kupcy spławiali do Gdańska masowo drewno i produkty leśne. Do budowy i rozbudowy miast i wsi potrzebna była duża ilość rzemieślników - cieśli, stolarzy, zdunów, kowali. Zwiększającą się liczbę mieszkańców obsługiwali krawcy, szewcy, kuśnierze, rzeźnicy i liczni piwowarzy. Do istnienia i rozwoju miast niezbędne jest zaplecze wiejskie. Książę Janusz zaczął najpierw osiedlać ziemie wokół grodów, miast, dworów książęcych na miejscach dawnych wsi. O kolejności osadnictwa decydowała żyzność gruntów. Nadania, a niekiedy sprzedaże, osiągnęły liczbę kilku tysięcy. Były trojakiego rodzaju: Na rzecz panów - urzędników jego dworu, zasłużonych rycerzy po kilkadziesiąt włók. Były to podstawy większych dóbr szlacheckich - folwarków. Przykłady Piotr Gza z Żeromina k. Pułtuska sędzia nowogródzko - łomżyński otrzymał w 1390 r. 50 włók (po ok. 17 ha) w położonej w puszczy dziedzinie Smłodowo (dzisiejsze Śniadowo), a w 1415 dokupił kolejne 7 włók. Po sąsiedzku osiedliło się .3 braci z Chomętowa w Ziemi Płockiej, herbu Prus - dzisiejsze 7 wsi wokół Chomętowa.
Rozległe dobra zgromadziła w XV w. rodzina Górskich, herbu Nałęcz (z Góry w powiecie warszawskim). Obejmowały one wsie: Jelenie, Zalesie, Kossowo, Rogowo, Przyborowie, Sulęcin. Z Ostrowią sąsiadowały dobra Lubiewskich h. Trzaska i Komorowskich h. Bożawola. Najwięcej ziemi rozdał książę Janusz I drobnemu rycerstwu, przenoszącemu się z zachodniego Mazowsza. Urzędnicy książęcy wymierzali na włóki ziemie wymagające wykarczowania drzew, zarośli i krzaków. W czasie zagospodarowania (najczęściej 10 lat) użytkownicy otrzymywali zwolnienie z czynszów. Z aktu nadania (sprzedaży) każdych 10 włók wynikało zobowiązanie dla posiadacza i jego następców stawania na wojnę w uzbrojeniu i konno. Na podstawie jednego przywileju mogło powstać kilka wsi zasadzonych przez ojca i synów, dla każdego najmniej po 10 włók. Podany przykład jest jednym z wielu występujących w Ziemi Nurskiej. Rycerski ród Tyszków herbu Trzaska (z Tyszek w płońskim) otrzymał nad rzeczką Ruż nadania (włóki): w 1392r. Janowi i Bożysławowi - 20, Stanisławowi i Wojciechowi - 20, w 1393r. Przedsławowi i Dobrogostowi też 20, w 1398r. Więcławowi i Jakubowi dalsze 20 włók. Na obszarze tym występuje dziś 6 wsi o nazwie Tyszki. Podobnie powstały szczególnie we wschodniej części powiatu ostrowskiego pojedyncze wsie i grupy wsi: Białe od nazwiska Biały herbu Trzaska, Boguty od Bogucki h. Krzywda, Czyżewa od Czyżewskich h. Pobóg, Dmochy od Dmochowski h. Pobóg, Drewnowa od Drewnowski h. Junosza, Godlewa od Godlewskiego h. Gozdawa (w 1578 r. już 7 wsi), Gostkowa od Gostkowskiego h. Junosza, Kossaki od Kossakowskiego h. Ślepowron, Kutyłowa od Kutyłowskiego h. Lis, Morawskie od Morawskiego h. Dąbrowa, Ołtarze od Ołtarzewskiego h. Lis, Rostki od Rostkowskiego h. Dąbrowa, Ślepowrony od Ślepowrońskiego h. Ślepowron, Zawisty od Zawistowskich h. Jastrząb. W 1422r. Falenta ze wsi Mieszki k. Serocka otrzymuje po 10 włók po obu stronach strumienia Dobrzyca, dziś Grzybówka przy Ostrowi. Niewielką część ziemi (a także Puszczę Zieloną) zatrzymali książęta mazowieccy dla siebie. Były to tereny położone koło grodów, nowo lokowanych miast, dworów książęcych. Powstawały tam duże wsie książęce na prawie chełmińskim. Osadnicy byli chłopami przybywającymi z zachodniego Mazowsza i nielicznymi tubylcami. Przykłady: wsie Mątwica i Kupiski (znane w 1380), Janowo k. Nowogrodu; Pomian i Łątczyn k. Ostrołęki; Wola Zambrowska i Wola Grabowska k. Zambrowa; Zaszków k. Nura. Wśród wsi książęcych lokuje się interesująca nas Ostrowia. Nazwę osady należy objaśnić jednoznacznie jako odterenową (morfologiczną). Ostrowa - wyspa lub kępa ponad wodą, moczarami czy bagnami.
W granicach obecnej Ostrowi występują trzy pradolinki polodowcowe, w których sączyły się strumienie:
· kanał ściekowy z mleczarni do stawu i dalej jako rzeczka Grzybówka,
· przykryty strumień wzdłuż ulicy Wileńskiej, 3-maja, Partyzantów do tejże Grzybówki,
· strumyk od szpitala poniżej ulicy Podstoczysko wpadający do Grzybówki.
Przed sześciuset latami występowały w obniżeniach terenu jeziorka, moczary i bagna. Pooddzielane wzniesienia, kępy pokrywała zwarta szata roślinna - zapewne las iglasto - liściasty. Zasiedlenie takiej kępy - ostrowy było korzystne, bezpieczne dla pierwszych mieszkańców. Byli to zapewne bartnicy, myśliwi, a może smolarze lub węglarze. Ta mała śródleśna osada dała ok. 1400r. początek i nazwę dużej wsi książęcej rozmieszczonej na 100 włókach, po 16,8 ha. Osadnicy wsi tworzonej na "surowym korzeniu" otrzymali zapewne 10-12 - letni okres zwolnienia od czynszów na rzecz księcia. Był to czas przeznaczony na przygotowanie terenu puszczy do uprawy na budowanie osad. Ze źródeł pisanych dowiadujemy się, że ok. 1425r. jeszcze nie wszystkie grunty były objęte uprawą. Równolegle z lokacją wsi, a może nieco wcześniej wybudował książę Janusz I (na miejscu obecnego Ogrodu Jordanowskiego) dwór? - dworek myśliwski. Mieszkańcy wsi Ostrowia dostarczali tam owies dla koni księcia.
Około 1410 roku powstaje w Ostrowi parafia z inicjatywy i pod patronatem księcia, będącego także fundatorem kościoła p.w. św. Jadwigi Śląskiej, z którą książęta byli spokrewnieni. Założenie parafii informuje pośrednio, że w Ostrowi i wsiach okolicznych mieszkało już 500 do 1000 dorosłych osób.
Pierwsza informacja pisemna o wsi książęcej w Ostrowi pochodzi z 1421r. Biskup płocki Jakub Kurdwanowski zrzeka się należnej mu dziesięciny z 40 włók w Ostrowi na rzecz probostwa. Kolejnym wyróżnieniem jest ulokowanie w Ostrowi sądu ziemskiego, znanego z dokumentów od 1428r. Wielki władca Mazowsza i nasz dobroczyńca książę Janusz I zmarł 8 grudnia 1429r. w wieku ponad 100 lat. Jego następcą na Mazowszu Warszawskim został wnuk, Bolesław IV, który panował w latach 1428-1454. Był godnym sławy swego dziadka jako administrator i prawodawca. Wznowił akcję kolonizacyjną, ale w mniejszym zakresie. Większość ziem (puszcz!) przeznaczonych pod osadnictwo była już rozdana. Puszcza Łętowo należąca w okresie istnienia kasztelanii Święckiej do Biskupów Płockich (XI-XIII w.) przeszła w dużej części we władanie książąt, np. Sławek i Świętosław ze Śledziów h. Zagroba otrzymali w 1435 nadanie i założyli wieś Łętownica Zagroby, Sasin Zbaczów h. Lubicz od 1437r. zakładał Łętownicę Sasiny.
Potomkowie wcześniejszych osadników otrzymali resztki terenów występujących między już istniejącymi wsiami. Znaczną część przywilejów Bolesława IV stanowią ponowienia nadań wcześniejszych lub potwierdzenia sprzedaży między osadnikami. Wielkiej hojności księcia dostąpił zasłużony dworzanin Stanisław Godlewski h. Gozdawa, otrzymując w 1450 roku 40 włók gruntu, obecnie 7 Godlew w Gminie Nur.
Książę Bolesław IV popierał rozwój miast, 11 lokował na prawie chełmińskim, wśród nich były: Nowogród w 1434r., Nur 1434r. (potwierdzenie i rozszerzenie), Zambrów 1445 r. Dokumentem wystawionym 20 marca 1434r. w Różanie (znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie) nadał Ostrowi prawa miejskie. Na południe od istniejącej wsi (dziś ul. Wileńska) wytyczono siedziby miasta. Część gruntów zajęto na rynek i przyległe ulice. Mieszczanie otrzymali 79 włók, wójt 10, parafia 3. Tak duży obszar posiadały na całym Mazowszu jeszcze Pułtusk i Przasnysz. Łomża, Nowogród i Zambrów miały po około 50 włók. O awansie wsi Ostrowia do rangi miasta zadecydowało kilka współwystępujących okoliczności:
· brak osad miejskich w okolicy o zwiększającym się zaludnieniu,
· istnienie dworu książęcego i siedziby sądu ziemskiego,
· odbywanie się targów.
Mieszczanie ostrowscy uzyskali zwolnienie na 12 lat od wszystkich opłat i danin na rzecz księcia. Gmina miejska uzyskała własne (wójtowskie) sądownictwo, wolność osobistą, gospodarkę rolną mniej obciążoną, korzystne warunki dla rzemieślników. Prawo miejskie uzyskali dotychczasowi mieszkańcy wsi Ostrowia. Osiedlali się "nobiles" z okolicznych wsi szlacheckich, kmiecie i rzemieślnicy. Pierwszym wójtem został Marcin Mieszek, burmistrzem w 1439r. był Świętosław - kupiec drzewny, a w latach 1442 - 1453 szlachcic Tomasz Raszeński. Przez następnych 220 lat miasto Ostrów dobrze się rozwijało o czym świadczy tabela:
 
 

 

 

Ostrów ------I Nur -----I Brok -----I Andrze
-jewo
-----I
Lata domy osoby domy osoby domy osoby domy osoby
1564  447 3000 263 ok. 1850 481 2700 40 300
1617  443 2600 ? ? 454 2650 ? ?
1673 75 450 ? ? ? 577 80 550
1777 103 618 63 578 111 670 82 576
1797 93 588 72 432 84 504 80 510
1823 206 1790 75 514 140 1176 ? ?
1865 462  5233 80 813 202 1720 ? ?
1890 520 8380 116 1300 370 2759 128 1483
1910  1207 12814 119 1309 380 2568 ? 2080
ok. 1930 1230 17803 120 1363 384 3360 ? 2177


               

Rozległe dobra biskupów płockich w wyniku wymienionych poprzednio najazdów sąsiadów wyludniły się. Część ziemi z zanikłej Kasztelani Święckiej, z nieznanych przyczyn, przeszła we władanie książąt i została zasiedlona przez szlachtę.
Nowe osadnictwo w XV w. rozpoczęli biskupi od odbudowy starych wsi. Przy zakładaniu nowych wsi i miast korzystali z posiadanego od 1254 r. przywileju lokacyjego. Przykłady: Leszczydół od 1439 r., Sadykierz od 1443, Złotoria od 1472r.
 

cz.II

Kontakt z urzędem:

Starostwo Powiatowe
w Ostrowi Mazowieckiej

ul. 3 Maja 68
07-300 Ostrów Mazowiecka

Kancelaria:

tel. 29 645 71 00
fax: 29 645 71 01
email: 
starostwo@powiatostrowmaz.pl

Wydarzenia w miesiącu

Kalendarium

Kalendarz
Nawigacja
Nawigacja
Październik 2017
Październik 2017
Pn Wt Śr Cz Pt Sb Nd
01
02030405060708
09101112131415
16171819202122
23242526272829
3031

Starostwo Powiatowe w Ostrowi Mazowieckiej
Wszelkie prawa zastrzeżone
Projekt, CMS, hosting - Maxus Net Communications 2015