Herb Powiatu Ostrowskiego

OBSZAR, PODZIAŁY I STAROSTOWIE POWIATU OSTROWSKIEGO

  1. Podział obszaru na mniejsze jednostki terytorialno - administracyjne zależy od wielu czynników. Głównym wyznacznikiem jest liczba i rozmieszczenie ludności.
    Najważniejszymi okolicznościami wpływającymi na osadnictwo omawianego terenu najważniejszymi były:
    · przyrodnicze: występowanie dużych rzek Bugu, Narwi i ich dopływów, mała urodzajność gleb, duże obszary leśne,
    · społeczne: sąsiedztwo stosunkowo przeludnionego już w XIII wieku Mazowsza Płockiego i Czerskiego, nadanie biskupom płockim w 1204 roku rozległego obszaru między Bugiem a Narwią - aż po Andrzejewo, liczne osadnictwo drobnoszlacheckie na północ i wschód od Ostrowi,
    · historyczne: wielowiekowa przynależność do Księstwa Mazowieckiego, sąsiedztwo Prusów, Jadźwingów, Litwinów, Rusinów i ich najazdy wyludniające teren. Zwiększone osadnictwo po ugodzie polsko-litewskiej, zawartej w Krewie w 1385 roku.

  2. W okresie plemiennym jednostką obejmującą kilka do kilkunastu małych wsi było opole. Normy bytowania ustalano na wiecach. Władzę sprawowała starszyzna rodowa - głównie dowódcy wojskowi. Opola posiadały zwykle grody. Tak było w czasie wchodzenia Mazowsza do Państwa Piastowskiego i później. Znane są z przekazów historycznych - pisanych grody z XI i XIII wieku i dalszych położone wzdłuż Narwi; Wizna, Stara Łomża, Nowogród, Różan, Pułtusk, nad Bugiem: Nur, Brok, Brańsk.
    W XIII i w pierwszej połowie XIV wieku okręgami adminstracyjno - militarnymi były kasztelanie. W okolicy większego, lepiej umocnionego grodu kasztelańskiego, istniały grody i gródki. Najbliższe kasztalanie były w Święcku, Wiźnie, Nowogrodzie i Liwie. Z końcem XIV w. ta jednostka podziału zanika (spokojna granica z Litwą).
    Od panowania Ziemowita III rozpoczyna się podział na ziemie (terra) i powiaty (districtus). Powiat był obszarem sądowym. Zarządzającymi nową jednostką administracyjną stali się starostowie.
    Około 1380 roku ustala się obszar ziemi Nurskiej o powierzchni około 3500 km2 podzielony na powiaty: nurski około 1000 km2, ostrowski około 500, kamieniecki około 2000 km2. (mapka 1)


    Mapka 1.


    W XV wieku, w związku z gwałtownym wzrostem osadnictwa, powstają nowe parafie, które aż do połowy XIX wieku spełniają rolę jednostek administracyjnych. Zlokalizowano je w Ostrowi (ok. 1420 r.), w Brańszczyku (Brańsku 1465 r.), w Długosiodle (1481), Rosochatem (1480), Porębie (1639).
    W 1693 r. dekanat nurski, istniejący od 1450 r., uległ likwidacji. Powstały nowe: ostrowski, andrzejewski i kamieńczykowski. W latach 1449-1818 parafie podlegały archidiakonatowi pułtuskiemu i diecezji płockiej.
    Ziemia Nurska z niewielkimi zmianami terytorialnymi przetrwała do III rozbioru Polski. Starostami nurskimi (n) i ostrowskimi (o), kamieńczykowskimi (k) i liwskimi (l) byli m.in.:
    Chądzyński Andrzej - - - - - - - - - - - 1591 r. (n)
    Chądzyński Jan s.Anrzeja - - - - - - - - 1615 r. (n)
    Dzierżgowski Jan - - - - - - - - - - - - 1550 r. (n)
    Filipkowski Hieronim h. Pobóg - - - - - -1579 r. (n i o)
    (krajczy koronny 1582)
    Godlewski Stanisław h.Gozdawa - - - - - -1689 r. (n)
    Godlewski Jan s.Stanisława - - - - - - - 1710 r. (n)
    Godlewski Krzysztof - - - - - - - - - - -1718r (n, o i k)
    Górski Antoni (podstarosta) - - - - - - -1616 r. (o)
    Górski Abraham - - - - - - - - - - - - - 1526 r. (o)
    Górski Jan - - - - - - - - - - - - - - - 1589 r. (o)
    Grodzicki Piotr h.Nałęcz - - - - - - - - 1638 r. (o)
    Karski - - - - - - - - - - - - - - - - - 1775 r. (o)
    Kobylski Leonard h.Kościesza - - - - - - 1567 r. (n)
    Ossoliński Tomasz - - - - - - - - - - - -1771 r. (n)
    Parys Wojciech - - - - - - - - - - - - - 1676 r. (n i l)
    Pogorzelski Wawrzyniec - - - - - - - - - 1630 r (n)
    Wesel Stanisław - - - - - - - - - - - - -1701 r. (o)

  3. Po III rozbiorze Polski w 1795r całe, Mazowsze weszło do zaboru pruskiego. Utworzona prowincja Prusy Nowowschodnie obejmowała ziemie w granicach Wisły, Bugu i Niemna. Szczebel pośredni między prowincją a powiatem stanowiły departamenty kamer, ustanowione w Płocku i Białymstoku. Ostateczne określenie granic departamentów i powiatów nastąpiło 9 czerwca 1799 roku.
    Nowy podział nie uwzględniał dotychczasowych polskich, istniejących przez stulecia. Miał na celu obok poprawienia administracji i sądownictwa, zerwanie dotychczasowych więzów terytorialnych. Germanizacji służyło też usuwanie z urzędów Polaków, zastępowanie ich oficerami niemieckimi, pod pretekstem nieznajomości języka niemieckiego.
    Od lipca 1796 roku rozpoczęła się konfiskata wszystkich dóbr królewskich i kościelnych, które przeszły na własność króla pruskiego. Dotyczyło to rozległych dóbr biskupstwa płockiego położonych w Ziemi Nurskiej i królewszczyzn. Od 1800 roku utworzono zarządzające nimi urzędy domen w Brańszczyku, Broku i Jasienicy. Wprowadzono w 1797 roku pierwszy na terenie państwa pruskiego rozdział władzy administracyjnej (kamer), od sądowniczej - rejencje. Władzę administracyjną na terenie powiatu sprawował mianowany przez kamerę, jej podległy landrat (podatki, pobór, rekruta, zaopatrzenie wojska). Powołane pierwszy raz sądy powiatowe były pierwszą państwową instancją dla wszystkich mieszkańców określonego terenu. W każdym powiecie ustanowiono po dwa sądy; w ostrołęckim - w Ostrołęce i w Ostrowi. W sprawach karnych nadzorczych nad powiatami była rejencja, z siedzibą w Płocku. Departament płocki składał się z sześciu nowoutworzonych powiatów (z dawnych polskich): lipnowski, mławski, ostrołęcki, płocki, przasnyski i pułtuski (16.500 km2). Przestała istnieć Ziemia Nurska. Jej powiaty: nurski i ostrowski tworzyły południową część powiększonego - ostrołęckiego (mapa 2). W tym czasie Nur liczył 161, a Ostrów 223 mieszkańców. Powiat kamieńczykowski uległ rozdziałowi. Część po prawej stronie Bugu weszła do powiatu pułtuskiego. Nadal pozostały parafie - niższe jednostki podziału administracyjnego. Nowością było ustanowienie sołtysów i ławników zaprzysiężonych przez ladrata.

  4. Administracja Księstwa Warszawskiego.
    Wzorowana była na francuskiej ale z uwzględnieniem pozostałej po rządach pruskich i w nawiązaniu do polskiej tradycji przedrozbiorowej. Cechowała się hierarchicznością struktury i jednoosobowo skupiała władzę. Organa samorządowe miały szczupły zakres działania.
    Zachowano pruski podział na departamenty (z prefektami) i powiaty (z podprefektami). Nasz teren pozostał w podanych wyżej jednostkach. (mapa 2). Rada departamentowa i powiatowa wybierane były przez sejmiki a zatwierdzane przez króla,. Miały charakter opiniodawczy i kontrolny. Zajmowały się głównie rozkładaniem ciężarów publicznych. W miastach urzędowali mianowani przez króla burmistrzowie, a w gminach wiejskich wójtowie, zatwierdzani przez Ministra Spraw Wewnętrznych. Radcą departamentowym był w 1807 roku Skłodowski Franciszek ze Skłodów.
    Wśród radców powiatu ostrołęckiego znaleźli się: Bielewicz Maksymilian z Kosut, Kamiński Jan z Perysiów, Przyjemski Józef z Jeleni, Tymiński Antoni z Tymianki, Święcki Antoni z Komorowa i Szremer Leopold z Broku.

  5. Królestwo Polskie.
     
    Mapka 2

    Miało w postanowieniach Kongresu Wiedeńskiego z 3 maja 1815 roku zapewniono odrębną administrację. Zgodnie z konstytucją z 1815 roku Królestwo Polskie podzielono na 8 województw. Każde składało się z kilku obwodów. Dawne powiaty stanowiły pomocniczo okręgi wyborcze i sądowe. Pozostawaliśmy w województwie płockim i w powiecie ostrołęckim (mapa 2).
    Ukazem cara Mikołaja I z lutego 1837 roku nadano istniejącym województwom (tak jak w Cesarstwie) nazwę Guberni. Prezesów komisji wojewódzkich zastąpili gubernatorzy, komisje wojewódzkie - rządy gubernialne. Kolejny ukaz z 1842 roku przemianował obwody na powiaty kierowane przez naczelników powiatowych. Urzędy obwodowe zmieniono na powiatowe. Powiaty sądowe, a wśród nich ostrowski przemianowano na okręgi sądowe. W czasie zarządzonego w 1844 roku łączenia guberni z 8 na 5, jedynie augustowska i płocka pozostały bez zmian.
    Likwidacja odrębności ustroju Królestwa Polskiego po upadku Powstania Styczniowego przebiegała systematycznie. Objęła wszystkie dziedziny życia społecznego i gospodarczego. Nie ominęła też administracji. W 1864 roku utworzono gminy. Ukaz z 19 grudnia 1864 roku zwiększał liczbę guberni z 5 do 10. Wśród nowopowstałych była gubernia łomżyńska wydzielona ze wschodniej części płockiej. Liczba powiatów uległa zwiększeniu z 39 do 85. Utworzono powiat ostrowski. Posiadał on powierzchnię 1550 km2 i 57000 ludności. Objął on w przybliżeniu dawne powiaty Nurski i Ostrowski, z byłej Ziemi Nurskiej (mapa 3). Kompetencje gubernatora ulegały stałemu rozszerzeniu - do wydawania rozporządzeń policyjnych w 1876 r. i karania administracyjnego w 1879 r. Na czele zarządu powiatowego stał naczelnik powiatu. Czuwał nad "ścisłym wykonywaniem wiernopoddańczych obowiązków, praw i rozporządzeń rządu, nad zachowaniem ogólnego porządku, bezpieczeństwa i spokojności i zupełną nietykalnością praw i własności". Kolegium Zarządu Powiatowego składało się z naczelnika, dwóch pomocników, lekarza i budowniczego powiatowego. Powiaty nie posiadały organów samorządowych - sejmików. Gminy natomiast miały organ samorządowy - zebranie gminne (wybory wójta, ławników, kontrola rachunków, działalność dobroczynna, urządzanie szkół itp.). Taki stan przetrwał do wybuchu I wojny światowej.
    Naczelnikami powiatu byli kolejno: Kiryłowicz - od 1867, Łojko Ignacy, Spirydonow A., Juriew W. do 1915.

  6. Okupacja niemiecka 1915-1918
    Rozporządzenie cesarza Wilhelma II z 24 sierpnia 1915 roku utworzyło Generalne Gubernatorstwo Warszawskie. Generał Gubernator (von Hans Beseler) był dowódcą 11 gubernatorów wojskowych (najbliższe w Łomży). Zaistniał też zarząd cywilny, któremu podlegały m.in. urzędy powiatowe. Obejmowały one swą działalnością dwa powiaty lub więcej. Naczelnik nowego powiatu ustanawiał swoich zastępców. Byli to urzędnicy niemieccy. Ordynacja powiatowa z 22 stycznia 1916 roku powoływała sejmiki powiatowe, którym przewodniczył naczelnik powiatu, mający uprawnienia odrzucania ich uchwał. Na szczęście ta kuratela niemiecka trwała tylko 3 lata.


    Mapa 3. Podział administracyjny pow. ostrowskiego w latach 1927-1939, 1944-1954

  7. Okres międzywojenny 1918-1939.
    Dziennik Praw Państwa Polskiego z 14 sierpnia 1919 roku powoływał województwo białostockie a wśród jego 12 powiatów - ostrowski., który dzielił się na miasta Ostrów i Brok oraz 12 gmin wiejskich. Rozporządzeniem Rady Ministrów przeniesiono z dniem 1 października 1927 roku Gminę Dmochy Glinki z siedzibą w Czyżewie do powiatu wysokomazowieckiego. Powstały po tej zmianie obszar i podział powiatu przetrwał do września 1939 roku (tabela 1, mapa 3)
    Z dniem 1 kwietnia 1939 roku włączono powiat ostrowski (z ostrołęckim i łomżyńskim) do województwa warszawskiego. Powierzchnia powiatu wynosiła wówczas 1467 km2 a liczba ludności około 100000.
    W okresie międzywojennym starostami byli:
    Szaykowski Władysław - listopad 1918
    Szczuka Józef - od listopada 1918 do 12 lutego 1919
    Salinger Władysław - od 12 lutego 1919 do 31 stycznia 1921
    Dąbrowski Wadysław - od 1 lutego 1921 do 23 kwietnia 1926
    Brzęczyk Stanisław - od maja 1926 do września 1928
    Zarzycki Roman - od października 1928 do sierpnia 1930
    Witkowski Lucjan - od wrzesienia 1930 do października 1932
    Muszyński Julian - 1933 - 1935
    Mirkowicz (od?) - 1936
    Rybicki Stefan (od?) - do września 1939

  8. Lata II wojny światowej wrzesień 1939 - sierpień 1944 r.
    Okupacja rozpoczęła się po zakończeniu działań obronnych Wojska Polskiego, 12 września w bitwie pod Łętownicą - Andrzejewem. Już 13 września powołano starostwo utworzonego powiatu, pod zarządem władz wojskowych. Po utworzeniu 25.10 1939 roku Generalnej Guberni, powiat (Kreishaupt-mannschaft) ostrowski został włączony do dystryktu warszawskiego. Obszar powiatu z okresu międzywojennego został przedzielony granicą między Generalną Gubernią a utworzoną przez Związek Radziecki Zachodnią Białorusią. Po 21 czerwca 1941 roku i zajęciu terenu przez Niemców granica istniała nadal ale już z nowoutworzonym Okręgiem Białostockim (mapa 4).
    Według spisu z 1 marca 1943 roku obszar powiatu wynosił 1366 km2 i liczył 109000 ludności z miastami Brok, Ostrów, Wyszków i gminami wiejskimi: Brańszczyk, Długosiodło, Orło, Komorowo, Poręba - z byłego powiatu ostrowskiego, Czerwin i Goworowo z ostrołęckiego, Somianka i Wyszków z pułtuskiego. Władzę administracyjną był starosta - Landrat (Kreishautmann). Starości zmieniali się bardzo często. Byli nimi:

    Petersen - 13 września - 16 października 1939
    von Bünau - od 16 października 1939
    dr Littschwager - był w marcu 1940
    Walentin - był w 1942
    dr Ekert Reinhold - zastrzelony 25.05.1943 roku przez AK w Ostrowi
    Lerche Richard - od czerwca 1943 do sierpnia 1944

  9. PRL i III RP
    Rzymska zasada "dziel i rządź" była w tym okresie często stosowana. Szczegółowe ustalenie zmian administracyjnych omawianego terenu wymaga detektywistycznych kwalifikacji. Temat będzie omówiony tylko skrótowo.
    Od wyzwolenia powiatu spod okupacji hitlerowskiej do 1954 roku obowiązywał obszar i podział z września 1939 roku (mapa 3), tylko z mniejszą liczbą ludności (straty wojenne) wynoszącą 89000 osób w lutym 1946 roku.
    Zniesione w 1950 roku urzędy starosty i wójta zastąpili przewodniczący powiatowej i gminnych rad narodowych. Ustawa z 25 września 1954 roku o reformie podziału administracyjnego i powołaniu gromadzkich rad narodowych dała powód podziału powiatu na miasta Ostrów, Brok i aż 46 gromad. W następnych latach przenoszono administracyjnie tereny do nowoutworzonych powiatów. Do wyszkowskiego w 1956 r. przeniesiono gminy Brańszczyk i Długosiodło i w 1957 r do zambrowskiego część północno-wschodnią powiatu ostrowskiego. Z powiatu łomżyńskiego w rekompensacie przybyła do ostrowskiego gmina Lubotyń. Zmian terenu między gromadami i ich liczby było wiele. Rozwiązanie gromad i ponowne utworzenie gmin (1 stycznia 1973) nastąpiło tylko na dwa lata( mapa 5, tabela 2).
    W latach 1944-1975 powiatem kierowali:
    Starosta - Stanisław Rogowski od 8.10.1944 do 1.07.1948 oraz Jan Kapela, Zbigniew Dziadosz, Zbigniew Pytliński - wszyscy jako przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady Narodowej.
    Ustawa z 28 maja 1975 roku wprowadza podział Polski na województwa i gminy. Powiat ostrowski przestaje istnieć przez następnych 24 lata. Do województwa ostrołęckiego wchodzą gminy: Ostrów miasto i gmina, Brok miasto i gmina, Lubotyń, Małkinia, Wąsewo - około 670 km2 terenu i około 37000 ludności (Ostrów około 16000). Województwo łomżyńskie otrzymuje gminy: Andrzejewo, Boguty, Nur, Zaręby Kościelne - 440 km2 terenu, 22000 ludności.
    Ustawa sejmowa z 5 czerwca 1998 roku przywróciła samorząd powiatowy, a rozporządzenie Rady Ministrów - powiaty. Powiat ostrowski powstaje w granicach i w podziale na gminy pokazanych na mapie 6 i w tabeli 3.


    Mapa 6. Obecny kształt powiatu ostrowskiego

    Rada Powiatu obdarzyła zaufaniem wieloletniego pracownika administracji państwowej Bogumiła Brzózkę powierzając mu funkcję starosty od 7.11.1998 r.


    W drugiej kadencji funkcję starosty pełnił Pan Tadeusz Legacki. 

    Obecnie funkcje Starosty Ostrowskiego pełni Pan Zbigniew Kamiński

    Źródła:
    1. Cztery wieki Mazowsza, Nasza Księgarnia 1968
    2. Historia prawa i państwa Polskiego, PWN tom III -1981, tom IV - 1982
    3. Ostrów Mazowiecka. Z dziejów miasta i powiatu, KiW 1975
    4. Russocki S. Spory o średniowiecze Mazowsze, Rocznik Mazowiecki 1973
    5. Sobol B. Zarys podstawowych zmian podziałów terytorialnych i administracyjnych w dziejach Mazowsza, Ziemia Mazowiecka IV kw. 1959.

    Witold Suski

Kontakt z urzędem:

Starostwo Powiatowe
w Ostrowi Mazowieckiej

ul. 3 Maja 68
07-300 Ostrów Mazowiecka

Kancelaria:

tel. 29 645 71 00
fax: 29 645 71 01
email: 
starostwo@powiatostrowmaz.pl

Wydarzenia w miesiącu

Kalendarium

Kalendarz
Nawigacja
Nawigacja
Wrzesień 2017
Wrzesień 2017
Pn Wt Śr Cz Pt Sb Nd
010203
04050607080910
11121314151617
18192021222324
252627282930

Starostwo Powiatowe w Ostrowi Mazowieckiej
Wszelkie prawa zastrzeżone
Projekt, CMS, hosting - Maxus Net Communications 2015